Wonen.webBlad.info
Onmisbare informatie over uw huis

Meest bekeken
>Doe-het-zelfzaken en energie
>Woonvormen voor gehandicapten
>Een rondgang langs zonnepanelen


Recente artikelen
>Aflossingsvrije hypotheek veruit meest gekozen hypotheekvorm
>Grote behoefte aan landstedelijke woningen
>Woonvormen voor gehandicapten
>Veilige hypotheek steeds belangrijker
>‘Goed moment om woning te kopen’
>Doe-het-zelfzaken en energie
>Een rondgang langs zonnepanelen
Alle artikelen


Beschermde stadsgezichten in Noord-Holland

door René de Vos

Pittoreske dorpjes zijn het soms, maar het kunnen ook oude havens, stijlvolle ziekenhuizen of stoere verdedigingswerken zijn. Noord-Holland telt 36 Beschermde Gezichten. Géén openluchtmusea, géén bevroren geschiedenis; de geschiedenis mag doorgaan, met verbouw en nieuwbouw. Op één voorwaarde: het geheel moet in functie en belevenis samenhangen.

Aan de westkant van Barsingerhorn staat een tuinbank met zijn voeten in het water. Het is een baken: voor kanovaarders of voor schaatsers. Je kan er ook gewoon op gaan zitten – laarzen aanbevolen – en genieten van de omgeving. Want die is weids en indrukwekkend. Nog bijna precies als dik tweehonderd jaar geleden. Net als het dorpje Barsingerhorn zelf. Omdat de tijd hier nauwelijks geknaagd heeft aan gebouwen en landerijen is het dorp tien jaar geleden uitgeroepen tot Beschermd Dorpsgezicht.
Barsingerhorn is het enige dorp in Noord-Holland dat die status vanuit de Provincie heeft gekregen. Alle andere beschermde dorps- en stadgezichten zijn, via de Monumentenwet, door het Rijk aangewezen. En dat zijn er niet weinig; met 36 gezichten staat Noord-Holland op een gedeelde derde plaats, samen met Groningen. Alleen Friesland (54) en Zuid-Holland (43) scoren hoger.

De terreur van ‘platte dozen’

De term ‘beschermd gezicht’ lijkt voor zichzelf te spreken. Hij roept het beeld op van een pittoresk gehucht of een stadje met grachten en rijk geornamenteerde koopmanshuizen. En zo is het ook vaak, maar lang niet altijd. De complete binnenstad van Amsterdam bijvoorbeeld, de haven van Medemblik en de uitbreiding van Hoorn hebben het predikaat ook gekregen. Zelfs villaparken en ziekenhuizen – in Vogelenzang en Bloemendaal bijvoorbeeld – staan op de nominatie om tot beschermd gezicht verklaard te worden. Kortgeleden werd de wijk Duin en Daal in Bloemendaal als beschermd gezicht aangewezen; de eerste voor Noord-Holland uit de periode 1850-1940.
Het aanwijzen van beschermde gezichten is een overheidsverantwoordelijkheid en dus per definitie een complexe taak. Er zijn wetten voor nodig, ambtelijke molenaars, adviescommissies en herzieningsprocedures. Die laatste zijn onvermijdelijk; conceptlijsten wachten soms tientallen jaren op bekrachtiging en dan kunnen de argumenten voor een bepaald gezicht al achterhaald zijn door de grimmige werkelijkheid. Dat gebeurde de plaats Tiel. Toen die eindelijk aangewezen zou worden bleek er al te veel verdwenen en vernield.
Debbie Goede, wethouder ruimtelijke ordening van de gemeente Landsmeer, had dolgraag haar geboorteplek zien aangewezen als beschermd dorspgezicht. Maar dat kan ze voorlopig vergeten. Er is teveel gesloopt en wat er nog over is aan zuivere historische elementen staat vaak verloren tussen wat zij ‘platte dozen’ noemt: smakeloze prestige-objecten zoals het nieuwe politiebureau.

Het belang van betrokken burgers

Het mag de rijksoverheid zijn die bij de totstandkoming van een beschermd gezicht de touwtjes in handen heeft, zonder instemming van de betrokken gemeente lukt het niet. Maar nóg veel belangrijker is het particulier initiatief. Oudjournalist Jan Derk Gerritsen is een bevlogen monumentengek. Toen hij door Kolhorn wandelde drong tot hem door dat dit een unieke plek is; ooit een plaatsje aan zee en je kan het nog steeds zien. Langs zijn neus weg vroeg hij inwoners of het dorp beschermd was. Nee dus, maar de vraag was genoeg om actie los te maken en in 1986 werd Kolhorn aangewezen als beschermd dorpsgezicht.
Gerritsen liet op nog een andere manier zien hoe de betrokkenheid van burgers en plaatselijke politiek essentieel is voor het bewaren van historisch erfgoed. In het blad Heemschut, van de gelijknamige bond voor bescherming van cultuurmonumenten, schetst hij Debbie Goede van Landsmeer als een wethouder die de oorspronkelijke schoonheid van ‘haar’ erfgoed hoger op haar prioriteitenlijst durfde plaatsen dan woningbouw.
Heemschut is trouwens het voorbeeld bij uitstek van wat particulier initiatief vermag. De bond is een gerespecteerde gesprekspartner voor wetgever en uitvoerder. Waarbij de overheid beslist niet naar de ogen wordt gekeken. Directeur Bescherming Van der Hagen van Heemschut: “Twintig jaar geleden werd eindelijk de herinventarisatienota van geplande gezichten door Monumentenzorg gepresenteerd. We hebben de rijksoverheid toen ‘moedeloosheid en traagheid’ verweten. “Versnel uw tempo!’ riepen we. De vernieuwingsdrift had talloze potentiële beschermde gezichten al verpest.” Heemschut zelf zit als een bok op de haverkist. De bond wist het plaatsje Woudrichem in jarenlange verbeten actie te behoeden voor hoogbouw. Nu is het al twintig jaar een beschermd stadsgezicht als vestingstadje.

Mag die dakkapel nu nog?

Het is dus niet alleen somberen. Wat de provincie bijvoorbeeld met Barsingerhorn heeft gedaan is uniek. Het dorp kreeg niet alleen een kostenloos weg te geven predikaat, maar ook een flinke pot met subsidie; zo ver gaat de rijksoverheid niet. En het aardige was dat elke inwoner kon profiteren van die pot. Niet alleen de bezitters van een historisch pandje die hun gevel zouden laten restaureren, maar net zo goed de ‘gewone’ huisbewoner die graag een stijlvol hek rond zijn voortuin wilde plaatsen. Alle verbeteringen waren welkom, zolang ze maar bijdroegen aan een harmonieus beeld.
Zo’n ruimhartige benadering blijkt heel belangrijk om koudwatervrees weg te nemen bij inwoners van een voorgenomen dorpsgezicht. Van der Hagen: “Hoe vaak horen we niet de opmerking ‘Ik wil niet in een openluchtmuseum wonen’. Of er heerst de angst dat strenge regels dakkapellen of een carport zouden verhinderen. Soms doet de bank moeilijk over een hypotheek. En projectontwikkelaars schimpen altijd dat ze een beschermd gezicht ‘truttig’ vinden; er zou geen plaats voor nieuwbouw meer zijn. Niks is minder waar.” De Rijksdienst voor de Monumentenzorg schrijft in een toelichting op wet- en regelgeving zelfs: ‘De bescherming heeft nadrukkelijk niet de bedoeling om de bestaande situatie te bevriezen of elke verandering tegen te houden.’
Het is echter wel waar dat na aanwijzing als beschermd gezicht niet meer alles zomaar kan. Voor de bebouwde kom is een gemeente niet verplicht om een bestemmingsplan vast te stellen. Zo’n plan bepaalt wat er ruimtelijk gezien wel en niet kan. Maar eenmaal aangemerkt als potentieel beschermd gezicht moet een gemeente voor dat gebied een bestemmingsplan maken. En dat betekent dat de historische hoofdstructuur bewaard moet blijven. Er kan nog steeds gebouwd, veranderd en aangepast worden, maar alles moet passen bij de aard van het erfgoed.

De Stelling van Den Helder

Een bescheiden dorpje was het, Den Helder. Maar het had een haven, want de luwte van de zeegaten boden schepen in de tijd van de Verenigde Oost-Indische Compagnie een veilige uitvalsbasis voor de grote zeereizen. De periodieke staat van oorlog met Engeland, aartsrivaal op de wereldzeeën, deed de Admiraliteit besluiten om van het Nieuwe Diep, de haven van Den Helder, een militaire werf met verdedigingswerken te maken. Ongelukkig genoeg werd de verdediging van de landzijde vergeten. In 1799 wandelden Engelse en Russische troepen ‘via de achterdeur’ moeiteloos het militaire complex binnen.
Die pijnlijke fout werd op gezag van Napoleon – inmiddels de baas in ons land – begin negentiende eeuw hersteld. Aan de landzijde werd een complex van forten, bastions en ravelijnen opgetrokken: de stelling van Den Helder. Bijna anderhalve eeuw lang is er voortdurend bijgebouwd, ook voor burgerdoeleinden. Totdat de Duitsers kwamen. Het oude dorp werd gesloopt om plaats te maken voor een deel van de Atlantikwall. De oorlog zelf, maar ook de wederopbouw, brachten nog meer vernieling en sloop.
De geschiedenis van Den Helder is dus een herhaling van bouw en verwoesting. Toch staan nu de Stelling van Den Helder en de Rijkswerf Willemsoord op de nominatie om beschermd gezicht te worden. Niet omdat ze de zoete uistraling van een Anton Pieck-plaatje hebben, maar – zo staat het in de concepttoelichting – ‘vanwege de historische ruimtelijke samenhang die in grote mate bepaald is door de eerste aanlegperiode in de Napoleontische tijd’.

Meer dan een ansichtkaart
Niet minder dan 170.000 waardevolle objecten uit de periode 1850-1940 heeft de Rijksdienst in kaart gebracht. Daarvan zijn er zo’n 600 geselecteerd voor de lijst Beschermde Gezichten. De verwachting is dat er 150 van overblijven. Samen met de 350 beschermde gezichten van vóór 1850 levert dat dus 500 beschermde dorpen, steden, wijken en complexen op voor heel Nederland.
Waarom zo’n complex van wetten, regels en procedures voor een titel die geen cent oplevert en alleen verplichtingen meebrengt? Omdat het in de mens zijn aard ligt mooie dingen te behouden en te koesteren. Schilderijen, beeldhouwwerken en andere artefacten kun je in een museum veilig stellen, geïsoleerd van de hectiek buiten. Maar erfgoed als gebouwen, dorpsstructuren, havens of vestingwerken blijven deel uitmaken van het alledaags leven. Hun schoonheid hangt nauw samen met herkenbare structuren en functies. Als ze verstikt raken tussen hedendaagse constructies die niets met de oude structuur en functie gemeen hebben, dan is hun schoonheid verloren gegaan.
Daarom is een beschermd gezicht iets anders dan een beschermd monument. In het laatste geval gaat het erom een gebouw in al zijn oorspronkelijkheid te behouden. Bij een beschermd gezicht is het doel om het karakter te bewaren, de functie vast te houden en nieuwe ontwikkelingen goed te laten aansluiten. Bij een beschermd gezicht gaat het bovendien niet om het aanzicht; het beeld van buitenaf dat zo’n leuke ansichtkaart oplevert. Essentiëel voor een beschermd gezicht is het doorzicht van binnenuit; de kijker beleeft vanuit het hart van het gezicht de verbinding met het land rondom.

Beschermde (dorps)gezichten; ze kunnen zijn wat het woord suggereert. Een eeuwenoud kerkje, het keienplein met daaromheen de fraaie gevels en buiten in het land de statige boerderijen. Maar dus ook de marinewerf van Den Helder, Middenbeemster en ziekenhuis Zonnestraal in Hilversum. Niet zomaar individuele monumenten, maar samenhangende constructies die stille verhalen vertellen over wel en wee, leven en werken van de generaties die ons voorgingen.

Wat is beschermd?
Wilt u weten of uw omgeving beschermd is, of zou u willen dat die dat is? Informatie kunt u krijgen bij de ambtenaar voor monumentenzorg in uw gemeente. Andere bronnen zijn:
- Bond Heemschut, 020 622 59 92 of www.heemschut.nl
- Rijksdienst voor de Monumentenzorg, 030 698 32 11, of www.monumentenzorg.nl danwel www.monumenten.nl
- Bureau Monumenten van de provincie Noord-Holland: mevrouw Metselaar, 023 514 34 51

(Bron: Landschap Noord-Holland)


zoek
info
contact
rss


Overige webBladen
Nieuw: webBlad over Zwangerschap, met..
>Sterfte baby's rond geboorte
>Zwangere ondernemer moet uitkering krijgen
>Helft pilgebruikers opgelucht bij menstruatie

© 2017 webBlad.info   Free counter and web stats